ปัจจุบันอุณหภูมิของโลกเพิ่มสูงขึ้น จากการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ซึ่งเดิมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศถูกมองว่าเป็นประเด็นพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์และเกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อมเท่านั้น แต่แท้จริงแล้วการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ได้สร้างผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจ สังคม และการเมืองด้วย
‘ความเป็นธรรมทางภูมิอากาศ’ หรือ climate justice หมายถึง “การคำนึงถึงความเสมอภาคและสิทธิมนุษยชนเป็นแกนหลักของการตัดสินใจและการดำเนินการเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ” เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ สามารถบั่นทอนความก้าวหน้าด้านสิทธิขั้นพื้นฐานหลาย ๆ ด้านของประชาชนจำนวนมาก ทั้งสิทธิในสุขภาพ สิทธิในอาหาร น้ำ ที่อยู่อาศัย และทรัพย์สิน รวมทั้งสิทธิที่เชื่อมโยงกับการทำมาหากินและวัฒนธรรม ก็ล้วนได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศทั้งสิ้น ดังนั้น การสร้างความรับผิดชอบตรวจสอบได้ต่อสิทธิมนุษยชน โดยใส่ความพยายามในการแก้ปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ จะทำให้ทุกคนสามารถเข้าใจได้ดีขึ้นว่า บุคคลหรือกลุ่มคนใดที่เผชิญความเสี่ยงมากที่สุด และควรทำอย่างไรจึงจะปกป้องโลกใบนี้ได้
แม้ที่ผ่านมาจะมีเป้าประสงค์การเจรจากรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (United Nations Framework Convention on Climate Change: UNFCCC) ปี 2535 และดำเนินต่อเนื่องผ่านเวทีการประชุมประจำปีของรัฐภาคีของกรอบอนุสัญญานี้ (Conference of the Parties :COP) ซึ่งส่วนใหญ่ การเจรจามุ่งเน้นเฉพาะบางประเด็น และผลประโยชน์บางอย่าง ทำให้การเจราจาอาจยังให้ความสำคัญไม่ครอบคลุมกับทุกประเด็นปัญหาที่เกี่ยวข้อง เพราะยังพบว่าผู้ที่ได้รับผลกระทบจากวิกฤตการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศน้อยที่สุด กลับเป็นกลุ่มคนที่สร้างผลกระทบนี้มากที่สุด และแม้จะมีการเยียวยาจากผลกระทบที่เกิดขึ้น แต่ยังไม่เพียงพอ
เพราะประเด็นที่เป็นช่องว่างพื้นฐานของการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ คือ ‘ความเสมอภาค’ เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ทำให้เกิดการแบ่งแยกอย่างชัดเจนทั้งเรื่องของทรัพยากร เส้นทางการพัฒนา และการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ระหว่างประเทศร่ำรวยกับประเทศยากจน และระหว่างคนรวยกับคนจนภายในประเทศ
ดังนั้น ตามรายงาน “ความเป็นธรรมทางภูมิอากาศเพื่อโลกที่กำลังเปลี่ยนแปลงประเด็นพื้นฐานสำหรับผู้กำหนดนโยบายและภาคประชาสังคม” (Climate Justice for a Changing Planet: A Primer for Policy Makers and NGOs) โดย สำนักงานโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) ได้ระบุว่าความเสมอภาคเบื้องแรกสุดที่ต้องคำนึงถึง คือเรื่องของ ‘ความยุติธรรม’ และ ‘สิทธิมนุษยชน’ โดยต้องตระหนักว่าถึงเวลาแล้วที่กลุ่มต่าง ๆ ที่ได้รับผลประโยชน์มากที่สุดจากการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในระดับสูงเพื่อการพัฒนาของตน จะถูกเรียกร้องให้สร้างหลักประกันให้แก่กลุ่มอื่น ๆ เพื่อความเป็นธรรมด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ดังนั้น กลุ่มผู้ได้รับผลประโยชน์เหล่านั้นต้องแสดงความรับผิดชอบ สำหรับราคาที่ต้องจ่ายในการสร้างผลกระทบขึ้น เพื่อสร้างโอกาสที่ทัดเทียมกันในการพัฒนาให้เกิดขึ้นกับกลุ่มอื่น ๆ ที่ต้องได้รับผลกระทบ
หมายเหตุ – คำอธิบายข้างต้นสรุปโดยทีมงาน เพื่อให้อ่านแล้วทำความเข้าใจง่ายเท่านั้นไม่แนะนำให้นำไปอ้างอิงในเชิงวิชาการ
● อ่านข่าวและบทความที่เกี่ยวข้อง
– UN Women เผยภายในปี 2593 ‘ผู้หญิงและเด็กผู้หญิง’ จะตกอยู่ในความยากจน-ไม่มั่นคงทางอาหาร เหตุจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
– ปิดฉากการประชุม COP28 ชวนสำรวจบทสรุป ข้อตกลงลดการใช้ ‘เชื้อเพลิงฟอสซิล’ ที่ต้องจับตามอง
– กลุ่มประเทศพัฒนาน้อยที่สุดออกเอกสารแสดงจุดยืนเรียกร้องให้ประเทศร่ำรวยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกและชดเชยทางการเงินให้ประเทศที่ได้รับผลกระทบ
คำศัพท์ดังกล่าวเกี่ยวข้องกับ
#SDG13 การรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
– (13.1) เสริมภูมิต้านทานและขีดความสามารถในการปรับตัวต่ออันตรายและภัยพิบัติทางธรรมชาติที่เกี่ยวข้องกับภูมิอากาศในทุกประเทศ
– (13.2) บูรณาการมาตรการด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในนโยบาย ยุทธศาสตร์ และการวางแผนระดับชาติ
– (13.a) ดำเนินการให้เกิดผลตามพันธกรณีที่ผูกมัดต่อประเทศพัฒนาแล้วซึ่งเป็นภาคีของอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่มีเป้าหมายร่วมกันระดมทุนจากทุกแหล่งให้ได้จำนวน 1 แสนล้านเหรียญสหรัฐฯ ต่อปี ภายในปี 2563 เพื่อจะแก้ปัญหาความจำเป็นของประเทศกำลังพัฒนาในบริบทของการดำเนินการด้านการบรรเทาที่ชัดเจนและมีความโปร่งใสในการดำเนินงานและทำให้กองทุน Green Climate Fund ดำเนินการอย่างเต็มที่โดยเร็วที่สุดผ่านการให้ทุน
– (13.b ) ส่งเสริมกลไกที่จะเพิ่มขีดความสามารถในการวางแผนและการบริหารจัดการที่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศอย่างมีประสิทธิผลในประเทศพัฒนาน้อยที่สุด และรัฐกำลังพัฒนาที่เป็นเกาะขนาดเล็ก โดยให้ความสำคัญต่อผู้หญิง เยาวชน ชุมชนท้องถิ่นและชุมชนชายขอบ
#SDG17 ความร่วมมือเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน
– (17.3) ระดมทรัพยากรทางการเงินเพิ่มเติมจากแหล่งที่หลากหลายไปยังประเทศกำลังพัฒนา
แหล่งที่มา
– Climate Justice for a Changing Planet: A Primer for Policy Makers and NGOs (undp)
– พจนานุกรมสภาพภูมิอากาศ: คู่มือคำศัพท์การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ( United Nations Development Programme)
– “ความเป็นธรรมด้านสภาพภูมิอากาศ” จะช่วยให้โลก “เท่าเทียม” มากขึ้น – Greenpeace Thailand
ผลงานนี้ได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ภายใต้โครงการกลยุทธไตรพลังในการดำเนินการเพื่อสุขภาวะและการพัฒนาที่ยั่งยืนของประเทศไทย
