Just Transition หรือ การเปลี่ยนผ่านที่เป็นธรรม คือแนวคิดเชิงกลยุทธ์ที่มุ่งขับเคลื่อนเศรษฐกิจและสังคมไปสู่ความยั่งยืนและการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) โดยมีหัวใจสำคัญคือการสร้างหลักประกันว่ากระบวนการเปลี่ยนแปลงนี้จะต้องมีความยุติธรรม ครอบคลุม และไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง แนวคิดนี้ทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมโยงระหว่างการแก้ไขวิกฤตสภาพภูมิอากาศและความยุติธรรมทางสังคมเข้าด้วยกัน เพื่อให้มั่นใจว่าความสำเร็จทางสิ่งแวดล้อมจะไม่ถูกสร้างขึ้นบนภาระหรือความสูญเสียของแรงงานและชุมชนในอุตสาหกรรมดั้งเดิม
รากฐานของแนวคิดนี้ มีจุดเริ่มต้นจากการเคลื่อนไหวของกลุ่มแรงงานอุตสาหกรรมน้ำมันในสหรัฐอเมริกาช่วงทศวรรษ 1970-1980 ที่เรียกร้องให้มีมาตรการรองรับและฝึกอบรมทักษะใหม่แก่พนักงานที่ได้รับผลกระทบจากกฎระเบียบด้านสิ่งแวดล้อมที่เข้มงวดขึ้น ต่อมาแนวคิดดังกล่าวได้รับการยกระดับสู่ระดับสากลโดยองค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) และถูกบรรจุไว้ในความตกลงปารีส (Paris Agreement) ในปีค.ศ. 2015 เพื่อย้ำเตือนว่าการปรับเปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจให้เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมนั้นต้องมาพร้อมกับการสร้างงานที่มีคุณค่า (Decent Work) และระบบคุ้มครองทางสังคมที่เพียงพอ
ในมิติของการบรรลุเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) การเปลี่ยนผ่านที่เป็นธรรมถือเป็นกลไกสำคัญที่ตอบโจทย์หลายด้านพร้อมกัน ตั้งแต่การขจัดความยากจน (SDG 1) การเข้าถึงพลังงานสะอาดอย่างเท่าเทียม (SDG 7) การสร้างงานสีเขียว (Green Jobs) ที่มีความมั่นคง (SDG 8) ไปจนถึงการลดความเหลื่อมล้ำ (SDG 10) โดยเฉพาะในกลุ่มประเทศกำลังพัฒนาที่แนวคิดนี้มีความซับซ้อนมากกว่าเรื่องการจ้างงาน แต่ยังครอบคลุมถึงการแก้ไขความอยุติธรรมในอดีต การสนับสนุนด้านงบประมาณและเทคโนโลยีจากประเทศร่ำรวยและการให้อำนาจชุมชนท้องถิ่นในการบริหารจัดการทรัพยากรของตนเอง
โดยสรุป การเปลี่ยนผ่านที่เป็นธรรมจึงเป็นเงื่อนไขพื้นฐานของการพัฒนาที่ยั่งยืนเพราะความสำเร็จในการกอบกู้วิกฤตภูมิอากาศจะเกิดขึ้นอย่างยั่งยืนได้จริงก็ต่อเมื่อมีการกระจายผลประโยชน์อย่างทั่วถึงและเป็นธรรม การเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วต้องก้าวไปพร้อมกับความเห็นอกเห็นใจที่ทุกคนมีส่วนร่วมและเติบโตไปด้วยกันได้อย่างแท้จริง
ชุดซีรีส์ 15 คำศัพท์ต้องรู้ในโค้งสุดท้าย SDGs – โลกกำลังก้าวเข้าสู่ช่วงเวลาสำคัญของการขับเคลื่อนวาระการพัฒนาปี ค.ศ. 2030 โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังการผ่านพ้นวาระครบรอบ 10 ปีของการประกาศเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) ในปี ค.ศ. 2025 ที่ผ่านมา ซึ่งถือเป็นหมุดหมายในการทบทวนความก้าวหน้าและวิเคราะห์อุปสรรคเชิงโครงสร้างที่ซับซ้อน ทั้งความผันผวนทางภูมิรัฐศาสตร์ ภาวะฉุกเฉินด้านสภาพภูมิอากาศ และความเหลื่อมล้ำที่ยังคงเป็นโจทย์ท้าทายสำคัญต่อการบรรลุเป้าหมายในระดับสากล สถานการณ์ปัจจุบันสะท้อนให้เห็นความจำเป็นเร่งด่วนที่ทุกภาคส่วนต้องยกระดับการดำเนินงานให้เข้มข้นยิ่งขึ้นเพื่อให้บรรลุผลสัมฤทธิ์ภายในกรอบเวลาที่เหลืออยู่
การนำวาระการพัฒนาปี 2030 กลับเข้าร่องเข้ารอยเส้นทางที่เหมาะสม จำเป็นต้องมีการปฏิรูปเชิงระบบและการบูรณาการความร่วมมืออย่างจริงจังในทุกระดับ ตั้งแต่การกำหนดนโยบายระดับมหภาคไปจนถึงการปรับเปลี่ยนในระดับปัจเจกบุคคล คอลัมน์ “15 คำศัพท์ต้องรู้ในโค้งสุดท้าย SDGs” นี้จึงเกิดขึ้นเพื่อรวบรวมแนวคิดสำคัญ นิยามใหม่ ๆ และหลักการเชิงยุทธศาสตร์ที่มุ่งสร้างความสามารถในฟื้นฟูและแก้ปัญหา ยกระดับความเป็นธรรม และสร้างการพัฒนาที่ครอบคลุมทุกภาคส่วนอย่างเป็นระบบ
หมายเหตุ – คำอธิบายข้างต้นสรุปโดยทีมงาน เพื่อให้อ่านแล้วทำความเข้าใจง่ายเท่านั้นไม่แนะนำให้นำไปอ้างอิงในเชิงวิชาการ
แพรวพรรณ ศิริเลิศ – พิสูจน์อักษร
● อ่านข่าวและบทความที่เกี่ยวข้อง
– SDG Updates | ยิ่งกว่าจุดหมายคือระหว่างทาง – 4 ขั้นตอนหลักของการเปลี่ยนผ่านพลังงานที่เป็นธรรม (EP.2)
– What is Just Energy Transition ? – Recap ภาพรวมการเปลี่ยนผ่านพลังงานในประเทศไทย
– Envisioning a more democratic, bottom-up energy system: จินตนาการถึงระบบพลังงานที่เป็นของทุกคน
คำศัพท์ดังกล่าวเกี่ยวข้องกับ
#SDG1 ขจัดความยากจน
#SDG7 พลังงานสะอาดที่เข้าถึงได้
#SDG8 งานที่มีคุณค่าและการเติบโตทางเศรษฐกิจ
#SDG10 ลดความเหลื่อมล้ำ
แหล่งที่มา
– A Just Transition for the Global South (SOLIDAR)
– Where does the concept of Just Transition come from? (justtransition)
– Guidelines for a just transition towards environmentally sustainable economies and societies for all (International Labour Organization)
– Paris Agreement text English (UNFCCC)
– What is just transition? And why is it important? (UNDP Climate Promise)
