“เคยสงสัยไหมว่าหากกดบริจาคเงินชดเชยคาร์บอนบนแอปพลิเคชันตอนเรียกไรเดอร์ ปลายทางของเงินนั้นจะไปไหน”
คำถามข้างต้นเป็นเรื่องใกล้ตัวที่บางครั้งเราเองอาจมองข้าม หรือแม้สงสัยก็ไม่เคยตามหาคำตอบต่อ เพราะข้อมูลที่ปรากฏในแอปพลิเคชันเรียกรถ-ส่งอาหาร ของแต่ละบริษัทแพลตฟอร์มมักเป็นเพียงข้อมูลสรุปที่สั้นกระชับ ซึ่งอาจไม่คลายความสงสัยในบางจุด เช่น การมีตัวเลือกรถไฟฟ้าและรถไฮบริดภายใต้หมวดรถ Green แต่ไม่ได้ชี้แจงเงื่อนไขหรือผลกระทบที่เกิดขึ้นอย่างชัดเจนหากผู้ใช้บริการเลือกเดินทางด้วยหมวดดังกล่าว หรือข้อมูลที่เป็นปัจจุบันจากการนำเงินบริจาคของผู้ใช้บริการไปซื้อคาร์บอนเครดิตนั้นสามารถเข้าถึงได้ผ่านช่องทางที่ง่ายและไม่ซับซ้อนใดได้บ้างเพื่อให้แน่ใจว่าโครงการหรือมาตรการของบริษัทแพลตฟอร์มสร้างผลดีต่อสิ่งแวดล้อมได้จริงเพียงใด จำเป็นต้องอาศัย “ความโปร่งใสของข้อมูลและการรายงานผล” ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญของ “ธรรมาภิบาล” (Governance) ที่ภาคธุรกิจควรให้ความสำคัญควบคู่กับ “สิ่งแวดล้อม” (Environment) โดยเฉพาะเมื่อมาตรการดังกล่าวเกี่ยวข้องกับเงิน การตัดสินใจ และต้นทุนของผู้ใช้บริการหรือคนขับ
SDG Insights ฉบับนี้ จึงติดตามมาตรการ 3 รูปแบบที่ใช้กลไกแตกต่างกัน ได้แก่ การเปิดรับเงินสมทบเพื่อสนับสนุนคาร์บอนเครดิตและโครงการสิ่งแวดล้อมของ Grab การเปิดให้ผู้โดยสารเลือกใช้รถในหมวด Electric & Green ของ Bolt และการสนับสนุนให้คนขับเข้าถึงรถยนต์ไฟฟ้าของ LINE MAN Wongnai โดยการตรวจสอบใช้กรอบ Platform Climate Action Transparency Checklist (PCAT Checklist) ประกอบการพิจารณาซึ่งครอบคลุมถึงมาตรการ กลไกและวิธีคำนวณ หลักฐานและผลลัพธ์ ความต่อเนื่องในการรายงาน การชี้แจง ตลอดจนความเป็นธรรมต่อผู้ใช้และคนขับ เพื่อเปิดเผยให้เห็นว่าคำกล่าวอ้างของบริษัทเชื่อมโยงกับข้อมูลเเละผลลัพธ์ที่ตรวจสอบย้อนกลับได้เพียงใด ทั้งนี้ผู้อ่านสามารถดาวน์โหลดเช็กลิสต์ ฉบับเต็มซึ่งแนบไว้ท้ายบทความสำหรับตรวจสอบเชิงลึกเพิ่มเติม
01 – แพลตฟอร์มโต โจทย์สิ่งแวดล้อมเพิ่ม ธุรกิจปรับตัวอย่างไร
รู้หรือไม่ว่าปี 2568 ระบบแพลตฟอร์มรองรับแรงงานไทยเกือบ 4.6 แสนคน ขณะที่มูลค่าตลาดบริการดิจิทัลซึ่งรวมถึงเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม จะเพิ่มขึ้นจาก 3.1 แสนล้านบาท ในปี 2566 เป็น 5.2 แสนล้านบาท ในปี 2570 [1] ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนการเติบโตที่น่าจับตาของ ‘เศรษฐกิจแพลตฟอร์ม’ แน่นอนว่าในเชิงเศรษฐกิจความเปลี่ยนแปลงนี้ช่วยสร้างงานและรายได้แก่คนในประเทศ แต่ในมุม ‘การพัฒนาที่ยั่งยืน’ อาจต้องมองไปให้ครอบคลุมถึงมิติสิ่งแวดล้อมที่ได้รับผลกระทบโดยตรงด้วย โดยเฉพาะการปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์ซึ่งสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (Thailand Development Research Institute : TDRI) ชี้ว่า ภาคการขนส่งปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ (CO2) กว่าร้อยละ 30 ซึ่งการขนส่งทางถนนปล่อย CO2 สูงที่สุด เฉลี่ยถึงร้อยละ 87 โดยสัดส่วนการปล่อยของรถที่ใช้ขนส่งคนและขนส่งสินค้าคิดเป็นร้อยละ 47 และร้อยละ 43 ตามลำดับ รองลงมาคือ การขนส่งทางอากาศทั้งภายในประเทศและระหว่างประเทศประมาณร้อยละ 12 [2]
เช่นนั้นเองการเติบโตของแพลตฟอร์มจึงพ่วงมาพร้อมกับความท้าทายภายใต้โจทย์ที่ภาคธุรกิจต้องปรับตัว เช่น “จะสร้างการมีส่วนร่วมของผู้บริโภคและคนขับอย่างไรเพื่อลดหรือชดเชยคาร์บอนจากการปล่อยในทุกการขนส่ง” รวมถึง “จะปรับลดการปล่อยคาร์บอนจากศูนย์ข้อมูล (data center) ของตัวเองได้อย่างไรบ้าง” การดำเนินการเพื่อตอบคำถามเหล่านี้แม้ในไทยยังเป็นเพียงภาคสมัครใจหรือไม่มีกฎหมายบังคับ แต่ก็ไม่ใช่เงื่อนไขที่จะปฏิเสธความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อม ตามที่ผู้เชี่ยวชาญด้านความยั่งยืน ให้สัมภาษณ์กับ SDG Move ว่าการดำเนินการเรื่องนี้ของบริษัทแพลตฟอร์มเป็นการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ของธุรกิจ ซึ่งอาจมีเป้าหมายที่หลากหลาย เช่น เพื่อแสดงความรับผิดชอบต่อผลกระทบ สนับสนุนตลาดคาร์บอน หรือเป็นกิจกรรมทางการตลาด อย่างไรก็ดีการไม่มีกฎหมายหรือกลไกบังคับก็ไม่ได้หมายความว่าบริษัทจะไม่ต้องรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมพร้อมกับเน้นย้ำด้วยว่าการตระหนักและพยายามออกแบบโครงการหรือมาตรการมาช่วยลดคาร์บอนนับเป็นการตัดสินใจที่เป็นประโยชน์ต่อส่วนรวมในระดับหนึ่งแต่จะเป็นประโยชน์มากน้อยเเค่ไหนอาจต้องพิจารณาเชิงรายละเอียดของโครงการหรือมาตรการนั้น ๆ เพิ่มเติม [3] และเพื่อป้องกันไม่ให้ความตั้งใจดีนั้นกลายเป็นการฟอกเขียว บริษัทจำเป็นต้องเปิดเผยรายละเอียดด้วยข้อมูลที่ตรวจสอบย้อนกลับได้โดยพื้นฐานที่สุดผู้บริโภคต้องสามารถรู้ได้ว่า “เงินที่ตนจ่ายไปไหน” และ “เงินนั้นหมายถึงอะไร” ข้อมูลปลายทางเงินเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่เพียงพอ

02 – จ่ายเงินชดเชยคาร์บอนแล้วผู้ใช้บริการและสิ่งแวดล้อมได้อะไร : ชี้ 3 ช่องทางติดตามเส้นทางและผลกระทบจากมาตรการของ Grab
“เงิน 1-2 บาท ที่กดบริจาคให้ Grab ถูกนำไปชดเชยคาร์บอนอย่างไร”
เชื่อว่าผู้ใช้บริการแอปพลิเคชัน Grab สั่งอาหารหรือเรียกรถคงเคยเห็นปุ่มบริจาคเงินเพื่อชดเชยคาร์บอน หรือบางท่านอาจเคยร่วมบริจาคไปแล้วหลายครั้งด้วยความหวังว่าจะได้มีส่วนรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อมซึ่งได้รับผลกระทบจากกิจกรรมประจำวันของตน แต่เคยสงสัยไหมว่าเงินเหล่านั้นถูกนำไปใช้ต่ออย่างไร ลดคาร์บอนที่ไหน และสร้างผลกระทบมากน้อยเพียงใด
Grab ในฐานะเจ้าของมาตรการข้างต้น มีช่องทางให้ผู้ใช้บริการติดตามและหาคำตอบเพื่อคลี่คลายความสงสัยอย่างน้อยผ่าน 3 ช่องทาง โดยเริ่มจากขั้นพื้นฐานที่สุดคือการอ่านรายละเอียดตรงหมายเหตุหรือเมนู ‘ตัวเลือกเพื่อสิ่งแวดล้อม’ หรือหน้า Green Programme Donation บนแอปพลิเคชัน Grab ซึ่งมีคำอธิบายอย่างกระชับว่าโครงการสนับสนุนกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมหลายรูปแบบ ได้แก่ การปลูกและอนุรักษ์ป่า โครงการไบโอชาร์ Biochar Life จังหวัดเชียงใหม่ และ Wongphai Bamboo Biochar จังหวัดปราจีนบุรี ตลอดจนโครงการ Keo Seima Wildlife Sanctuary ในประเทศกัมพูชา ซึ่งขึ้นทะเบียนภายใต้มาตรฐาน VCS ของ Verra [5] อย่างไรก็ตาม ข้อมูลในแอปยังไม่แสดงสัดส่วนการจัดสรรเงินจากผู้ใช้ในประเทศไทยให้แต่ละโครงการ จำนวนคาร์บอนเครดิตที่จัดซื้อ หรือหลักฐานการนำเครดิตออกจากระบบ ทำให้ไม่สามารถเชื่อมโยงเงินสมทบกับผลลดหรือดูดกลับก๊าซเรือนกระจกได้ครบถ้วน จึงจำเป็นต้องขยับไปใช้ช่องทางถัดไปคือการเปิดอ่านรายงานความยั่งยืนที่ปรากฏบนหน้าเว็บไซต์ทางการของ Grab ซึ่งจัดทำและเผยแพร่ติดต่อกันมาตั้งแต่ปี 2563 และปี 2568 ซึ่งเป็นรายงานฉบับที่ 6 ได้ระบุว่าโครงการคาร์บอนเครดิตที่ผ่านการรับรองช่วยหลีกเลี่ยงหรือกำจัดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้มากกว่า 772,000 ตันคาร์บอนไดออกไซด์ (tCO₂e) [5]

อีกช่องทางที่ผู้ใช้บริการสามารถสอบถามได้หากไม่พบคำตอบหรือข้อมูลสาธารณะที่ต้องการ นั่นคือการติดต่อไปยังฝ่ายความยั่งยืนของ Grab ผ่านทางอีเมล์ sustainability@grab.com เพื่อขอให้ชี้แจงหรือให้คำอธิบายเพิ่มเติม ซึ่งจากที่ SDG Move ทดลองใช้ช่องทางนี้สอบถามประเด็นสำคัญ เช่น “ความชัดเจนเรื่องจำนวนคาร์บอนเครดิตและจำนวนต้นไม้ที่ปลูกได้เกี่ยวข้องกันหรือไม่อย่างไร” และ “เงินบริจาคจาก Green Programme ถูกนำมาใช้คำนวณร่วมกับการลดคาร์บอนของ Grab หรือไม่” พบว่าใช้เวลาประมาณ 2 – 3 สัปดาห์จึงได้รับคำอธิบายจาก Grab ซึ่งประเด็นแรก Grab ชี้แจ้งว่า “รายงานความยั่งยืนในปี 2568 ที่ระบุว่า โครงการ Green Programme ได้ปลูกต้นไม้แล้ว 210,000 ต้นทั่วภูมิภาค และทำการซื้อคาร์บอนเครดิตผ่านโครงการที่ได้รับการรับรองต่าง ๆ เช่น โครงการ biochar ซึ่งสามารถช่วยลดคาร์บอนมากกว่า 772,000 ตันคาร์บอนไดออกไซด์ (tCO₂e)ต้องแจ้งว่าตัวเลขการลดคาร์บอนที่เกิดขึ้น ไม่ได้เกิดจากการนับจำนวนต้นไม้ แต่เป็นการสนับสนุนโครงการในทั้งสองรูปแบบด้วยจุดประสงค์ที่ต่างกัน [6] โดยตัวเลขคาร์บอนเครดิจจะต้องมาจากการสนับสนุนโครงการที่รับการรับรองเท่านั้น”
ส่วนประเด็นการคำนวณ Grab ระบุว่า “การลดคาร์บอนของ Grab จะมุ่งเน้นไปที่การสนับสนุนให้คนขับเปลี่ยนมาใช้ยานพาหนะที่ปล่อยคาร์บอนต่ำ และการพัฒนาเทคโนโลยีในการช่วยลดการปล่อยคาร์บอน เช่น การคำนวณเส้นทางเดินที่แม่นยำ การส่งพ่วงออเดอร์ และฟีเจอร์แชร์รถสำหรับคนที่เดินทางไปทางเดียวกัน (shared rides) ส่วนคาร์บอนเครดิตที่ได้จากการบริจาคผ่านโครงการ Green Programme จะไม่ถูกนำไปคำนวณการลดคาร์บอนในรายงานความยั่งยืนประจำปีของ Grab”
ทั้งนี้ มาตรการบริจาคเงินชดเชยนั้นนับเป็นหนึ่งในโครงการของ Grab ภายใต้เป้าหมายมุ่งสู่ความเป็นกลางทางคาร์บอน (Carbon Neutrality) ภายในปี 2583 โดยยังมีอีก 3 โครงการ/แนวทางที่ Grab อ้างว่าใช้ดำเนินการเพื่อบรรลุเป้าหมายเดียวกันนี้ ได้แก่ การเปลี่ยนผ่านสู่การใช้ยานยนต์ที่มีคาร์บอนต่ำหลากหลายรูปแบบ การนำเทคโนโลยีมาใช้เพื่อยกระดับประสิทธิภาพในการให้บริการ และการส่งเสริมการใช้พลังงานหมุนเวียนในทุกการดำเนินการของ Grab [7]

โดยสรุป มาตรการชดเชยเงินคาร์บอนของ Grab เป็นหนึ่งในความพยายามมีส่วนร่วมลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่น่าจับตาในแวดวงเเพลตฟอร์มไทย โดยในมิติของความโปร่งใสของข้อมูลพบว่าผู้ใช้สามารถรับทราบเงื่อนไขขั้นพื้นฐานในการร่วมบริจาคได้ง่ายผ่านแอปพลิเคชัน และมีช่องทางในการตรวจสอบหรือสอบถามกรณีสงสัย โดยมีข้อเสนอแนะว่าบริษัทสามารถจำแนกให้ชัดว่ากิจกรรมใดเป็นการลด การดูดกลับ การกักเก็บ หรือการชดเชยการปล่อย เพื่อไม่ให้ผู้ใช้บริการสับสนว่าทุกกิจกรรมให้ผลเหมือนกัน อีกทั้งอาจต้องมีข้อความที่ชัดเจนและเข้าถึงง่ายในการชี้เเจงว่าได้มีการเเยกจากกันระหว่างคาร์บอนที่ลดได้จาก Green Programme ซึ่งมาจากเงินของผู้ใช้บริการ กับคาร์บอนที่ลดจากเงินของบริษัทเอง เพราะจากการสืบค้นความเห็นในสื่อสาธารณะ เช่น เพซบุ๊ก พบว่ามีคำถามลักษณะ “ทำไมบริษัทจึงไม่ใช้เงินตนเองซื้อคาร์บอน” หรือ “ในขณะที่บริษัทได้ภาพลักษณ์ที่ดี คนบริจาคได้อะไร” หากข้อมูลเพื่อตอบคำถามเหล่านี้ชัดเจนและเข้าถึงได้ทันทีก็อาจชวนให้ผู้ใช้บริการที่ยังลังเลสามารถตัดสินใจที่จะร่วมบริจาคมากขึ้น เพราะข้อมูลที่มีในมือช่วยให้พวกเขา ‘มั่นใจ’ และ ‘เชื่อใจ’ ว่าเงินของตัวเองถูกนำไปใช้เพื่อชดเชยให้กับสิ่งแวดล้อมอย่างได้ผลจริง
03 – จากหมวด Green ถึงผลลดคาร์บอน: ตามหาคำตอบจากตัวเลขรถ ระยะทาง และค่าโดยสารของ Bolt
“หากเลือกหมวด Electric & Green จะช่วยลดคาร์บอนได้เท่าใด และเหตุใดค่าโดยสารจึงอาจสูงกว่ารถทั่วไป”
Bolt เป็นหนึ่งในแอปพลิเคชันเรียกรถที่ผู้ใช้ในกรุงเทพฯ คุ้นเคย โดยมีหมวด Electric & Green ซึ่งเปิดให้เลือกใช้รถยนต์ไฟฟ้า รถไฮบริด หรือรถปลั๊กอินไฮบริด บริษัทสื่อสารว่าบริการนี้เป็นทางเลือกการเดินทางที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม จากคำกล่าวนี้เมื่อผู้เขียนทดลองเรียกรถกลับพบว่า ค่าโดยสารหมวด Green สูงกว่าหมวด Basic ประมาณร้อยละ 20–25 [8] จึงนำไปสู่คำถามว่า การเลือกใช้บริการหนึ่งเที่ยวช่วยลดก๊าซเรือนกระจกได้เท่าใด ส่วนต่างราคาเกิดจากอะไร และรายได้ส่วนนี้ถึงมือคนขับหรือถูกนำไปสนับสนุนมาตรการด้านสิ่งแวดล้อมอย่างไร
ทั้งนี้ ผู้ใช้แอปพลิเคชัน Bolt สามารถเริ่มติดตามข้อมูลอย่างน้อยผ่าน 3 ช่องทาง ช่องทางแรกคือ การตรวจสอบหมวดบริการและราคาที่ปรากฏในแอปพลิเคชัน ซึ่งช่วยให้ทราบว่ามีรถในหมวด Electric & Green และเปรียบเทียบค่าโดยสารกับหมวดทั่วไปได้ อย่างไรก็ตาม ภายในแอปยังไม่พบคำอธิบายเพียงพอว่ารถแต่ละประเภทถูกจัดเข้าหมวดนี้ด้วยเกณฑ์ใด ผู้ใช้จะได้รับรถยนต์ไฟฟ้า รถไฮบริด หรือรถปลั๊กอินไฮบริด รวมถึงการเดินทางแต่ละครั้งลดการปล่อยได้ประมาณเท่าใด
ช่องทางที่สองคือ ข่าวประชาสัมพันธ์และข้อมูลบนเว็บไซต์ของบริษัท Bolt เปิดตัวหมวด Electric & Green ในกรุงเทพฯ เมื่อเดือนเมษายน 2567 โดยระบุว่ามีรถให้บริการมากกว่า 2,000 คัน และผู้โดยสารสามารถเลือกใช้บริการได้โดยไม่มีค่าบริการเพิ่มเติม [9] ต่อมา บริษัทเปิดเผยว่า ณ เดือนสิงหาคม 2567 จำนวนรถยนต์ไฟฟ้าที่ใช้งานในหมวด Green เติบโตร้อยละ 257.5 และมีระยะทางสะสมมากกว่า 4.51 ล้านกิโลเมตร [10] ขณะที่ข่าวความร่วมมือกับ Evolt ระบุว่า จำนวนรถยนต์ไฟฟ้าและรถไฮบริดบนแพลตฟอร์มเพิ่มขึ้นมากกว่าร้อยละ 260 นับตั้งแต่เดือนเมษายน 2567 [11]
ตัวเลขเหล่านี้ยืนยันว่ามีการนำรถคาร์บอนต่ำมาให้บริการจริงและมีการใช้งานเพิ่มขึ้น แต่ยังมีข้อจำกัดสำคัญ เพราะตัวเลขร้อยละ 257.5 และร้อยละ 260 ครอบคลุมประเภทรถหรือชุดข้อมูลที่ต่างกัน อีกทั้งไม่ระบุจำนวนรถตั้งต้น จำนวนเที่ยว หรือฐานที่ใช้เปรียบเทียบ ส่วนระยะทาง 4.51 ล้านกิโลเมตรก็ยังไม่ได้ถูกแปลงเป็นปริมาณก๊าซเรือนกระจกที่ลดได้การมีจำนวนรถและระยะทางสะสมจึงแสดงความก้าวหน้าของบริการแต่ยังไม่สามารถตอบได้ว่ามาตรการสร้างผลลัพธ์ด้านการลดคาร์บอนได้ในปริมาณเท่าใด
ส่วนช่องทางสุดท้ายคือ การติดต่อบริษัทเพื่อขอคำชี้แจงโดยตรง โดยผู้เขียนได้ส่งข้อค้นพบและคำถามเพิ่มเติมผ่านอีเมลและเพจเฟซบุ๊ก รวมมากกว่า 3 ครั้ง เพื่อสอบถามวิธีคำนวณผลลดการปล่อย เกณฑ์การจัดรถเข้าหมวด Green และที่มาของส่วนต่างค่าโดยสาร แต่ ณ วันที่ 30 ตุลาคม 2569 ยังไม่ได้รับคำตอบจาก Bolt การที่ยังไม่ได้รับคำชี้แจงไม่ได้ยืนยันว่าบริษัทไม่มีข้อมูลแต่สะท้อนว่าผู้ใช้หรือบุคคลภายนอกยังไม่สามารถเข้าถึงคำอธิบายที่จำเป็นต่อการตรวจสอบมาตรการได้ในช่วงเวลาที่ศึกษา

ดังนั้น ด้านประเด็นราคาจึงต้องพิจารณาอย่างระมัดระวัง แม้ข่าวเปิดตัวจะระบุว่าไม่มีค่าบริการเพิ่มเติม แต่การทดลองเรียกรถประมาณ 3–4 ครั้งของผู้เขียนพบว่า ราคาหมวด Green สูงกว่าหมวดทั่วไปประมาณร้อยละ 20–25 ตัวอย่างเส้นทางจากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต ไปเซ็นทรัล ลาดพร้าว หมวด Basic แสดงราคา 299 บาท ขณะที่หมวด Green แสดงราคา 369 บาท อย่างไรก็ตาม ข้อมูลดังกล่าวยังไม่เพียงพอให้สรุปว่า Bolt เรียกเก็บค่าบริการด้านสิ่งแวดล้อมหรือผลักภาระให้ผู้บริโภค เพราะราคาอาจเปลี่ยนแปลงตามจำนวนรถ ความต้องการใช้บริการ ระยะทาง ต้นทุน และระบบกำหนดราคา
จากการสัมภาษณ์ ผู้เชี่ยวชาญด้านความยั่งยืน ให้ข้อสังเกตว่า ราคาหมวด Green ที่สูงกว่ารถทั่วไปไม่ควรถูกตีความว่าเป็นการผลักภาระทางสิ่งแวดล้อมโดยอัตโนมัติ แต่บริษัทควรทำให้ผู้ใช้เข้าใจว่าเงินที่จ่ายเพิ่มเกิดจากปัจจัยใดและหมายถึงอะไร ผู้ใช้ควรทราบด้วยว่าการเดินทางครั้งหนึ่งปล่อยก๊าซเรือนกระจกเท่าใด การเลือกหมวด Green ช่วยลดได้มากน้อยเพียงใด และผลประโยชน์จากราคาที่สูงขึ้นถูกแบ่งระหว่างบริษัท คนขับ และต้นทุนของมาตรการอย่างไร
นอกเหนือจากหมวด Electric & Green แล้ว Bolt ยังประกาศเป้าหมายมุ่งสู่การปล่อยคาร์บอนสุทธิเป็นศูนย์ภายในปี 2583 ภายใต้แนวทาง Project Zero ซึ่งครอบคลุมการเพิ่มยานพาหนะที่ไม่ปล่อยมลพิษ การใช้ไฟฟ้าหมุนเวียน และการจัดการขยะตามแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียน [12] ทั้งยังมีความร่วมมือกับ Evolt เพื่อสนับสนุนการเข้าถึงสถานีชาร์จก็สะท้อนความพยายามลดข้อจำกัดของการเปลี่ยนผ่านสู่รถยนต์ไฟฟ้า อย่างไรก็ตาม เป้าหมายระดับองค์กรยังไม่สามารถใช้แทนผลลัพธ์ของหมวด Electric & Green ในประเทศไทยได้ทั้งหมด

โดยสรุป Bolt มีมาตรการที่เกิดขึ้นจริง มีรถยนต์ไฟฟ้าและรถไฮบริดให้บริการ และเปิดเผยตัวเลขการเติบโตรวมถึงระยะทางสะสมบางส่วน แต่ข้อมูลยังหยุดอยู่ที่ระดับกิจกรรม ไม่ได้เชื่อมไปถึงผลการลดก๊าซเรือนกระจกที่ผู้ใช้บริการหรือบุคคลภายนอกตรวจสอบซ้ำได้ เพื่อความชัดเจนบริษัทจึงควรเปิดเผยจำนวนรถ จำนวนเที่ยว ระยะทาง และผลการลดการปล่อยแยกตามรถยนต์ไฟฟ้า รถไฮบริด และรถปลั๊กอินไฮบริด พร้อมระบุรถเครื่องยนต์สันดาปที่ใช้เปรียบเทียบ ปริมาณน้ำมันและไฟฟ้า ค่าการปล่อย และสูตรคำนวณให้ชัดเจน ขณะที่ ในระดับผู้ใช้แอปพลิเคชันควรแสดงประเภทรถและผลลดการปล่อยโดยประมาณก่อนตัดสินใจเลือกบริการ พร้อมอธิบายปัจจัยที่ทำให้ราคาต่างจากหมวดทั่วไปและประโยชน์ที่คนขับได้รับ การทำให้ผู้ใช้เห็นเส้นทางตั้งแต่ “เลือกรถ Green” ไปจนถึง “ลดการปล่อยได้เท่าใด” จะช่วยเปลี่ยนหมวดบริการจากเพียงทางเลือกที่มีชื่อด้านสิ่งแวดล้อม ให้เป็นมาตรการที่ผู้ใช้เข้าใจ เชื่อมั่น และตรวจสอบผลได้จริง
04 – เช่ารถ EV แล้วลดทั้งคาร์บอนและต้นทุนได้จริงไหม: แกะตัวเลขและเงื่อนไขของ LINE MAN Wongnai
“รถยนต์ไฟฟ้าช่วยให้คนขับประหยัดขึ้นและลดคาร์บอนได้จริงเพียงใด เมื่อการเปลี่ยนรถมาพร้อมสัญญาเช่าระยะยาว”
LINE MAN Wongnai เลือกส่งเสริมการลดคาร์บอนผ่านการผลักดันรถยนต์ไฟฟ้าซึ่งมีกลไกที่ต่างจาก Grab และ Bolt กล่าวคือ นอกจากสนับสนุนให้คนขับเข้าถึงรถ EV ผ่านโมเดลเช่า การรับประกันรายได้ตามเงื่อนไข และความร่วมมือกับพันธมิตรแล้ว บริษัทยังเปิดทดลองฟีเจอร์ “Comfort” ซึ่งให้ผู้โดยสารเลือกเรียกรถ EV ขนาดใหญ่ได้โดยเฉพาะในบางพื้นที่ของกรุงเทพฯ และปริมณฑล แนวทางนี้มีศักยภาพช่วยลดการใช้น้ำมันและมลพิษจากท่อไอเสีย พร้อมลดต้นทุนการประกอบอาชีพของคนขับ แต่ยังมีคำถามว่า รถ EV ช่วยลดก๊าซเรือนกระจกได้จริงเท่าใด คำนวณจากอะไร และต้นทุนกับประโยชน์จากการเปลี่ยนผ่านถูกแบ่งระหว่างบริษัท คนขับ และผู้โดยสารอย่างเป็นธรรมหรือไม่
ข้อมูลสาธารณะระบุว่า LINE MAN Wongnai เปิดบริการรถ EV บน LINE MAN RIDE ตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2568 พร้อมเสนอโมเดลเช่ารถที่ใช้เงินเริ่มต้น 4,000 บาท มีการรับประกันรายได้ขั้นต่ำตามเงื่อนไข และเปิดโอกาสให้คนขับเป็นเจ้าของรถเมื่อเช่าครบ 6 ปี [13] ซึ่งระยะต่อมา บริษัทได้ร่วมกับบริษัท ไอทีพีพี จำกัด หรือ ITPP นำรถ BYD e6 จำนวน 50 คันมาให้คนขับเช่าเป็นเวลา 5 ปี ภายใต้โครงการ LINE MAN EV Taxi [14] [15]
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลสาธารณะพบโมเดลเช่ารถ EV อย่างน้อย 2 รูปแบบ ได้แก่ โมเดลที่เปิดโอกาสให้คนขับเป็นเจ้าของรถเมื่อเช่าครบ 6 ปี และโครงการร่วมกับ ITPP ซึ่งกำหนดระยะเวลาเช่า 5 ปี แต่ข้อมูลที่เผยแพร่ยังไม่ชัดเจนว่าเป็นโครงการเดียวกันหรือแยกจากกัน อีกทั้งยังไม่ทราบว่าเงินเริ่มต้น 4,000 บาทเป็นค่ามัดจำ ค่าเช่างวดแรก หรือค่าใช้จ่ายประเภทใด และเงื่อนไขการเป็นเจ้าของรถครอบคลุมโครงการใดบ้าง สำหรับคนขับซึ่งต้องผูกพันกับสัญญาระยะยาว บริษัทจึงควรเปิดเผยค่าเช่ารวม ค่าใช้จ่ายด้านประกันภัยและการบำรุงรักษา ความรับผิดเมื่อรถเสียหรือเกิดอุบัติเหตุ ตลอดจนกรรมสิทธิ์เมื่อสิ้นสุดสัญญาเพื่อให้คนขับประเมินต้นทุนและความเสี่ยงก่อนตัดสินใจเข้าร่วมโครงการได้อย่างครบถ้วน

ส่วนในด้านสิ่งแวดล้อม LINE MAN Wongnai ระบุว่ารถ EV แต่ละคันวิ่งเฉลี่ยประมาณ 5,000 กิโลเมตรต่อเดือน และช่วยลดการปล่อยได้ประมาณ 0.75 ตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าต่อเดือน โดยบริษัทเปิดเผยผลลดคาร์บอนสะสมมากกว่า 3,500 ตัน [10] ขณะที่ ITPP ประเมินว่ารถแท็กซี่ไฟฟ้า 50 คันจะช่วยลดการปล่อยได้ประมาณร้อยละ 47 หรือราว 1,800 ตันตลอดโครงการ 5 ปี เมื่อเปรียบเทียบกับแท็กซี่ที่ใช้เชื้อเพลิงเดิม [16]
แม้ตัวเลขดังกล่าวจะช่วยให้เห็นผลลัพธ์มากกว่าการรายงานเพียงจำนวนรถ แต่ยังไม่เพียงพอให้ผู้ใช้บริการหรือคนทั่วไปตรวจสอบได้ เนื่องจากยังไม่เปิดเผยว่ารถเครื่องยนต์สันดาปที่ใช้เป็นฐานเปรียบเทียบเป็นรถประเภทใด มีอัตราการใช้น้ำมันเท่าใด รถ EV ใช้ไฟฟ้าปริมาณเท่าใด และใช้ค่าการปล่อยของระบบไฟฟ้าค่าใด นอกจากนี้ ตัวเลข 3,500 ตันและ 1,800 ตันอาจครอบคลุมคนละโครงการและช่วงเวลา จึงควรมีคำอธิบายขอบเขต วิธีคำนวณ และความสัมพันธ์ระหว่างตัวเลขทั้งสองชุดให้ชัดเจนก่อนนำมาเปรียบเทียบหรือสรุปร่วมกัน
เพราะหากนำอัตรา 0.75 ตันต่อคันต่อเดือนมาคำนวณกับรถ 50 คันตลอด 60 เดือน จะได้ผลลดการปล่อยประมาณ 2,250 ตัน ซึ่งสูงกว่าค่าประมาณ 1,800 ตันของ ITPP ความแตกต่างนี้ไม่ได้หมายความว่าตัวเลขใดผิด แต่อาจเกิดจากสมมติฐานเรื่องจำนวนรถ ระยะเวลาใช้งาน ระยะทาง หรือแหล่งไฟฟ้าที่ต่างกัน [16] ดังนั้น การเปิดเผยสูตรและสมมติฐานของตัวเลขแต่ละชุดจึงจำเป็น เพื่อให้ผู้อ่านแยกได้ว่าส่วนใดเป็นผลที่เกิดขึ้นแล้ว ส่วนใดเป็นการคาดการณ์ และแต่ละตัวเลขครอบคลุมมาตรการใด
เพื่อขอคำอธิบายเพิ่มเติมผู้จัดทำได้ติดต่อ LINE MAN Wongnai ผ่านอีเมลและเพจเฟซบุ๊ก รวม 3 ครั้ง โดยสอบถามทั้งวิธีคำนวณผลลดการปล่อย ความสัมพันธ์ระหว่างตัวเลข 1,800 และ 3,500 ตัน ตลอดจนค่าใช้จ่ายและเงื่อนไขของโมเดลเช่ารถ EV แต่ ณ วันที่ 30 ตุลาคม 2569 ยังไม่ได้รับคำชี้แจงจากบริษัท จึงยังไม่สามารถยืนยันได้ว่าตัวเลขทั้งสองชุดใช้ฐานเปรียบเทียบ ช่วงเวลา และสมมติฐานเดียวกันหรือไม่ รวมถึงคนขับต้องรับภาระค่าใช้จ่ายตลอดสัญญาอย่างไร ทั้งนี้ การยังไม่ได้รับคำตอบไม่ได้หมายความว่าบริษัทไม่มีข้อมูล แต่สะท้อนว่าข้อมูลดังกล่าวยังไม่สามารถเข้าถึงได้จากช่องทางสาธารณะในช่วงเวลาที่ตรวจสอบ
อีกประเด็นที่ต้องพิจารณาควบคู่กับผลลดคาร์บอนคือ ความเป็นธรรมต่อคนขับ เนื่องจากบริษัทประกาศมาตรการที่อาจช่วยลดอุปสรรคในการเปลี่ยนมาใช้รถ EV เช่น การเช่าระยะยาว การรับประกันรายได้ขั้นต่ำ และเงินคืนค่าชาร์จร้อยละ 10 ผ่าน EA Anywhere [15]แต่ยังขาดข้อมูลที่ทำให้เปรียบเทียบได้ว่า หลังหักค่าเช่า ค่าชาร์จ ประกันภัย ค่าบำรุงรักษา และค่าใช้จ่ายอื่นแล้ว คนขับมีรายได้สุทธิเพิ่มขึ้นหรือลดลงเพียงใด ส่วนสินเชื่อสีเขียวจาก Thai ORIX Leasing และ Kasikorn Leasing เป็นการสนับสนุน ITPP ในฐานะผู้จัดหารถ ไม่ใช่สินเชื่อที่คนขับได้รับโดยตรง
ด้านผู้เชี่ยวชาญด้านความยั่งยืน ให้ข้อสังเกตว่า การออกแบบมาตรการด้านสิ่งแวดล้อมของแพลตฟอร์มต้องพิจารณาทั้งเป้าหมายลดคาร์บอนและโอกาสในการเข้าถึงงาน หากกำหนดให้คนขับรายใหม่ต้องใช้รถ EV เท่านั้น ผู้ที่ยังไม่มีทุนหรือไม่สามารถทำสัญญาเช่าระยะยาวอาจถูกกีดกันออกจากโอกาสทำงาน แต่หากไม่มีมาตรการสนับสนุนให้เปลี่ยนรถ จำนวนรถ EV ก็อาจเพิ่มขึ้นได้ช้า ความเป็นธรรมจึงไม่ได้หมายถึงเพียงการเปิดให้สมัคร แต่รวมถึงการเปิดเผยต้นทุน ความเสี่ยง เงื่อนไข และความช่วยเหลือที่คนขับจะได้รับตลอดการเปลี่ยนผ่าน
ทั้งนี้ LINE MAN Wongnai ยังได้ตั้งเป้าเพิ่มคนขับรถ EV อีกกว่า 3,000 คนภายในสิ้นปี 2569 ซึ่งสะท้อนความพยายามขยายมาตรการให้เกิดผลในวงกว้าง ทว่าการประเมินความก้าวหน้าต้องมีข้อมูลรายปีเกี่ยวกับจำนวนรถที่ยังให้บริการ ระยะทาง ปริมาณไฟฟ้า จำนวนรถเครื่องยนต์สันดาปที่ถูกทดแทน ผลลดการปล่อยที่ตรวจวัดได้ และจำนวนคนขับที่สามารถปฏิบัติตามสัญญาจนครบกำหนด ไม่ใช่อาศัยเฉพาะจำนวนรถที่ส่งมอบหรือเป้าหมายที่ประกาศไว้

โดยสรุป LINE MAN Wongnai มีหลักฐานว่ารถยนต์ไฟฟ้าถูกนำมาให้บริการจริง และโมเดลเช่ามีศักยภาพช่วยให้คนขับเข้าถึงรถ EV โดยไม่ต้องจ่ายเงินซื้อรถทั้งหมดตั้งแต่ต้น แต่ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าโครงการช่วยลดภาระของคนขับในระยะยาวเพียงใด หรือผลลดคาร์บอนที่รายงานคำนวณจากสมมติฐานใด บริษัทจึงควรรวบรวมข้อมูลโครงการไว้ในช่องทางเดียว แยกผลที่เกิดขึ้นจริงออกจากค่าประมาณ เปิดเผยสูตรคำนวณและฐานเปรียบเทียบ ตลอดจนแสดงต้นทุนและรายได้สุทธิที่คนขับจะได้รับภายใต้แต่ละโมเดลอย่างครบถ้วน
สุดท้ายนี้ การเปลี่ยนผ่านสู่รถยนต์ไฟฟ้าจะถือว่าประสบความสำเร็จได้ ไม่ใช่เพียงเมื่อจำนวนรถ EV เพิ่มขึ้นหรือการปล่อยก๊าซเรือนกระจกลดลงเท่านั้น แต่ต้องทำให้คนขับสามารถเปลี่ยนผ่านได้โดยไม่ต้องรับความเสี่ยงและภาระทางการเงินอย่างไม่เป็นธรรมด้วย เมื่อพิจารณาร่วมกับมาตรการของ Grab และ Bolt จะเห็นว่าแต่ละแพลตฟอร์มใช้กลไกแตกต่างกัน และมีทั้งข้อมูลที่ตรวจสอบได้แล้วกับประเด็นที่ยังต้องการคำชี้แจงเพิ่มเติม โดยตารางที่ 1 สรุปมาตรการ หลักฐาน คำถาม และข้อเสนอของแต่ละแพลตฟอร์ม และ ตารางที่ 2 แสดงผลการตรวจสอบตามเกณฑ์ Platform Climate Action Transparency Checklist หรือ PCAT Checklist
05 – บทสรุป
หากวันนี้ผู้ใช้กดสมทบเงินเพิ่ม 1 บาท เลือกรถ Green หรือเลือกบริการที่บริษัทสื่อสารว่าช่วยลดคาร์บอน อย่างน้อยผู้ใช้ควรตรวจสอบได้ว่า การตัดสินใจนั้นถูกนำไปสนับสนุนมาตรการใด สร้างผลลัพธ์อะไร และมีหลักฐานใดรองรับ เพราะแม้ตัวเลือกบนแพลตฟอร์มจะดูเป็นการตัดสินใจเล็ก ๆ แต่เมื่อเกิดขึ้นซ้ำผ่านผู้ใช้จำนวนมาก ย่อมสามารถสร้างทั้งผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม รายได้ และภาพลักษณ์ให้แก่บริษัทได้

การตรวจสอบ Grab, Bolt และ LINE MAN Wongnai สะท้อนว่า ธุรกิจแพลตฟอร์มมีศักยภาพเปิดให้ผู้บริโภคและคนขับมีส่วนร่วมในการเปลี่ยนผ่านสู่บริการคาร์บอนต่ำได้โดยตรง เช่นนั้นคำกล่าวอ้างด้านสภาพภูมิอากาศ (Climate Claim) เช่น “Green” “ลดคาร์บอน” หรือ “ชดเชยคาร์บอน”จะน่าเชื่อถือได้ก็ต่อเมื่อบริษัทสามารถเชื่อมโยงการตัดสินใจของผู้ใช้เข้ากับวิธีดำเนินงานและผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง การเปิดเผยชื่อโครงการ จำนวนต้นไม้ จำนวนรถ หรือระยะทางสะสมจึงช่วยยืนยันว่ามีกิจกรรมเกิดขึ้นแต่ยังไม่เพียงพอที่จะพิสูจน์ว่ากิจกรรมนั้นลดหรือชดเชยการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้มากหรือน้อยเพียงใด
ดังนั้น ผู้เขียนจึงเล็งเห็นว่าข้อมูลขั้นต่ำที่แพลตฟอร์มควรเปิดเผยจึงประกอบด้วย มาตรการนั้นเป็นการลด หลีกเลี่ยง ดูดกลับ หรือชดเชยการปล่อย ทำงานผ่านกลไกใด ใช้ฐานเปรียบเทียบและวิธีคำนวณอย่างไร สร้างผลลัพธ์ในพื้นที่และช่วงเวลาใด ผ่านการตรวจสอบจากหน่วยงานใด รวมถึงใครเป็นผู้รับภาระต้นทุนและได้รับประโยชน์จากมาตรการ ซึ่งข้อมูลเหล่านี้ควรสื่อสารด้วยภาษาที่เข้าใจง่ายตั้งแต่ในแอปพลิเคชัน พร้อมเชื่อมโยงไปยังเอกสารหรือระบบทะเบียนที่ผู้ใช้การและบุคคลภายนอกสามารถตรวจสอบซ้ำได้
เนื่องจากการที่ข้อมูลบางส่วนยังไม่ปรากฏต่อสาธารณะไม่ได้ยืนยันโดยอัตโนมัติว่าบริษัทไม่มีข้อมูลหรือกำลังฟอกเขียว แต่สะท้อนช่องว่างที่บริษัทสามารถแก้ไขเพื่อเพิ่มความน่าเชื่อถือให้แก่คำกล่าวอ้างของตนได้ ความโปร่งใสจึงไม่ใช่เพียงภาระในการรายงาน แต่เป็นโอกาสสร้างความไว้วางใจและทำให้ผู้ใช้เข้าใจว่าการมีส่วนร่วมของตนมีความหมายเพียงใด
นอกจากนี้ บริษัทแพลตฟอร์มบางราย เช่ย Grab เสนอว่าการสนับสนุนจากภาครัฐเป็นตัวแปรสำคัญที่จะช่วยส่งเสริมให้คนขับรถรับจ้างสามารถเข้าถึงยานยนต์ไฟฟ้าได้อย่างทั่วถึงอํานวยความสะดวกเรื่องใดเพิ่มเติมบ้าง เช่น และเป็นวงกว้างมากขึ้น โดยการวางนโยบายที่จะผลักดันให้คนเปลี่ยนมาใช้ยานยนต์ไฟฟ้าอย่างจริงจัง รวมถึงการนโยบาย กฎหมาย หรืองบประมาณ เพื่อสนับสนุนโครงสร้างพื้นฐาน เช่น การวางโครงสร้างจุดชาร์จเร็ว การกำหนดมาตรฐานของแบตเตอรี่สำหรับจักรยานยนต์
ท้ายที่สุด ผู้ใช้ไม่ควรถูกเชิญเพียงให้จ่ายเงินเพิ่มหรือเลือกบริการที่มีคำว่า “Green” แต่ควรได้รับข้อมูลที่ชัดเจนเกี่ยวกับปลายทางของเงินหรือการเลือกใช้บริการ ปริมาณก๊าซเรือนกระจกที่ลดหรือชดเชยได้ และหลักฐานที่ยืนยันผลลัพธ์ดังกล่าว เมื่อแพลตฟอร์มเปิดเผยข้อมูลเหล่านี้อย่างครบถ้วน คำกล่าวอ้างบนหน้าจอก็จะเชื่อมโยงกับการดำเนินงานและผลลัพธ์ที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ ช่วยให้มาตรการด้านสิ่งแวดล้อมสร้างการมีส่วนร่วมได้อย่างมีความหมาย โปร่งใส และเป็นธรรมยิ่งขึ้น
บทความนี้จัดทำภายใต้โครงการ Thailand Business and Climate และได้รับการสนับสนุนจาก Internews’ Earth Journalism Network
เรียบเรียงโดย : แพรวพรรณ ศิริเลิศ เเละ อติรุจ ดือเระ
ภาพประกอบ : วิจย์ณี เสนแดง
รายการอ้างอิง
[1] สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2569). ภาวะสังคมไทยไตรมาสสอง ปี 2569. จาก https://www.nesdc.go.th/wordpress/wp-content/uploads/2026/08/Repot-Q2-69_26.08.21.pdf
[2] สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย. (2566). ชาร์จพลังประเทศไทย…ไปสู่เมืองน่าอยู่ ระบบขนส่งสาธารณะพร้อม การขนส่งคาร์บอนต่ำ. จาก https://tdri.or.th/2023/12/transition-transportation-lowcarbon/
[3] ผู้เชี่ยวชาญด้านความยั่งยืน. (2569). สัมภาษณ์โดยผู้เขียน, 21 ตุลาคม 2569.
[4] Spring News. (2565). ชวนรักษ์โลก! ใช้ Grab บวกเพิ่ม 1 บาท บริจาคเงินช่วยซื้อคาร์บอนเครดิต. จาก https://www.springnews.co.th/digital-tech/technology/832607
[5] ThaiPublica. (2569). Grab เผยรายงานความยั่งยืนปี 2568 สร้างรายได้ให้คนขับ-ร้านค้า 5 แสนล้านบาท ลดคาร์บอนกว่า 7.7 แสนตันทั่วภูมิภาค. จาก https://thaipublica.org/2026/05/grab-unveils-2025-esg-report/
[6] Grab ประเทศไทย. (2569). คำชี้แจงเกี่ยวกับ Green Programme การปลูกต้นไม้ คาร์บอนเครดิต และการรายงานผลลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก. คำชี้แจงทางอีเมลต่อผู้จัดทำ, 4 พฤศจิกายน 2569.
[7] Grab. (ม.ป.ป.). ลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก. จาก https://www.grab.com/th/sustainability/planet/mitigating-ghg-emissions/
[8] ผู้เขียน. (2569). บันทึกการตรวจสอบหมวด Electric & Green และเปรียบเทียบค่าโดยสารในแอปพลิเคชัน Bolt เส้นทางมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต–เซ็นทรัล ลาดพร้าว, 21 ตุลาคม 2569 เวลา 12.00 น. เอกสารและภาพหน้าจอของผู้เขียน.
[9] ไทยโพสต์. (2567). โบลท์ (Bolt) ยกระดับมาตรการการจัดการสิ่งแวดล้อม เปิดตัว Bolt Green ในกรุงเทพฯ. จาก https://www.thaipost.net/public-relations-news/565331/
[10] SD Thailand. (2567). โบลท์ (Bolt) เผยสถิติ คนไทยมีแนวโน้มหันมาเลือกการเดินทางแบบปลอดมลพิษมากขึ้น. จาก https://www.sdthailand.com/2024/09/bolt-world-car-free-day/
[11] Share2Trade. (2567). โบลท์ร่วมมืออีโวลท์ เร่งเดินหน้าขยายการนำรถยนต์ไฟฟ้ามาใช้ในหมู่ผู้ขับขี่ในประเทศไทย. 29 ตุลาคม 2567. จาก https://www.share2trade.com/news/35772/
[12] Bolt Technology OÜ. (ม.ป.ป.). Project Zero emission. สืบค้นเมื่อ 20 กันยายน 2569 จาก https://bolt.eu/en-de/company/sustainability/zero-emission/
[13] LINE MAN Wongnai. (2569). LINE MAN RIDE เร่งขยายรถ EV ยกระดับรายได้–ลดต้นทุนคนขับกว่า 60% พร้อมทดลองบริการเรียกรถ EV โดยเฉพาะผ่านฟีเจอร์ Comfort. 8 กรกฎาคม 2569. จาก https://lmwn.com/line-man-ride-ev-th/
[14] electrive. (2569). Thailand: Line Man to deploy 50 BYD electric taxis on its ride-hailing platform. จาก https://www.electrive.com/2026/01/26/thailand-line-man-to-deploy-50-byd-electric-taxis-on-its-ride-hailing-platform/
[15] มิติหุ้น. (2569). บริษัท ไอทีพีพี จำกัด เดินหน้าความร่วมมือ “LINE MAN EV” ยกระดับบริการแท็กซี่ไฟฟ้า สนับสนุนสังคมคาร์บอนต่ำ. จาก https://www.mitihoon.com/2026/01/16/610302/
[16] The Better. (2569). LINE MAN บุกตลาดเรียกรถ EV เต็มสูบ ตั้งเป้าลดคาร์บอน 3,500 ตัน ภายในปี 2569. จาก https://www.thebetter.co.th/news/business/44540
[17] Verra Registry. (ม.ป.ป.). Katingan Peatland Restoration and Conservation Project (VCS Project 1477). สืบค้นเมื่อ 29 ตุลาคม 2569 จาก https://registry.verra.org/verra/public/program/VCS/projects/1477
Last Updated on พฤศจิกายน 17, 2026